Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξανόμενο ενδιαφέρον για τη μελέτη και την καταγραφή της σαρακατσάνικης παράδοσης. Η εξέλιξη αυτή είναι, αναμφίβολα, θετική. Η ιστορία των Σαρακατσαναίων, οι μετακινήσεις των τσελιγκάτων, τα χειμαδιά, τα ξεκαλοκαιριά, οι κοινωνικές δομές και ο τρόπος ζωής τους αποτελούν πολύτιμο κομμάτι της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ωστόσο, η καταγραφή μιας τόσο σύνθετης ιστορικής και κοινωνικής πραγματικότητας απαιτεί σοβαρότητα, επιστημονική μεθοδολογία και βαθιά γνώση του αντικειμένου. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα “εύπεπτο αφήγημα”, το οποίο, αφού δημοσιευθεί, θα αρχίσει να αναπαράγεται ως δήθεν τεκμηριωμένη ιστορική αλήθεια.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η έρευνα βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε πρόχειρες προφορικές μαρτυρίες, χωρίς διασταύρωση στοιχείων, χωρίς ιστορικές πηγές, χωρίς γεωγραφική τεκμηρίωση και χωρίς συμμετοχή ειδικών ερευνητών, λαογράφων, ιστορικών ή ανθρώπων που έχουν πραγματική γνώση των μετακινήσεων των συγκεκριμένων γενεών και τσελιγκάτων.
Οι Σαρακατσάνοι δεν αποτέλεσαν ποτέ ένα ενιαίο και ομοιόμορφο σώμα με κοινή και απαράλλακτη διαδρομή. Κάθε φάρα, κάθε τσελιγκάτο, κάθε οικογένεια ακολουθούσε διαφορετικές πορείες μετακίνησης, διαφορετικές σχέσεις με τόπους, βοσκοτόπια και οικισμούς. Οι αλλαγές αυτές επηρεάζονταν από πολέμους, σύνορα, οικονομικές συνθήκες, κλιματικές μεταβολές, ακόμη και προσωπικές ή οικογενειακές συγκρούσεις.
Επομένως, η απλοϊκή μέθοδος «ρωτάμε κάποιους ηλικιωμένους και γράφουμε ό,τι θυμούνται» δεν συνιστά ιστορική έρευνα. Η προφορική μαρτυρία είναι πολύτιμη, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Η μνήμη συχνά αλλοιώνεται, συγχέει εποχές, πρόσωπα και τοπωνύμια, ενώ πολλές φορές επηρεάζεται από τοπικισμούς, οικογενειακές αφηγήσεις ή μεταγενέστερους μύθους.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το ενδεχόμενο τέτοιες πρόχειρες “μελέτες” να αποκτήσουν θεσμικό κύρος μέσω επιχορηγήσεων, συνεργασιών ή δημόσιας προβολής. Όταν ένα κείμενο παρουσιαστεί ως «επιστημονική εργασία», κατατεθεί σε συνέδρια ή δημοσιευθεί από φορείς πολιτισμού, τότε αρχίζει σταδιακά να χρησιμοποιείται ως πηγή από τρίτους. Έτσι, ένα λανθασμένο ή αυθαίρετο συμπέρασμα μπορεί μέσα σε λίγα χρόνια να μετατραπεί σε “επίσημη ιστορία”.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι καινούργιο στην Ελλάδα. Συχνά, στον χώρο της λαογραφίας και της τοπικής ιστορίας, η ανάγκη για εντυπωσιασμό, προβολή ή χρηματοδότηση οδηγεί σε βιαστικές καταγραφές, χωρίς επιστημονικά κριτήρια. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται ιστορικά “εκτρώματα”, τα οποία δύσκολα διορθώνονται αργότερα, επειδή ήδη έχουν αναπαραχθεί σε άρθρα, παρουσιάσεις, ιστοσελίδες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η σαρακατσάνικη παράδοση αξίζει κάτι πολύ σοβαρότερο από αυτό. Αξίζει πραγματική έρευνα. Με:
- διασταύρωση προφορικών μαρτυριών,
- χρήση αρχειακών πηγών,
- χαρτογράφηση μετακινήσεων,
- μελέτη παλαιών διοικητικών εγγράφων,
- αξιοποίηση παλιών κτηνοτροφικών καταγραφών,
- και συνεργασία με ιστορικούς, ανθρωπολόγους και λαογράφους.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν προστατεύεται με πρόχειρες αφηγήσεις ούτε με “συλλογές εντυπώσεων”. Προστατεύεται μόνο όταν η έρευνα γίνεται με ευθύνη απέναντι στην ιστορική αλήθεια.
Διότι, τελικά, η μεγαλύτερη ζημιά δεν είναι να χαθεί μια πληροφορία. Η μεγαλύτερη ζημιά είναι να καταγραφεί ως αλήθεια κάτι που ποτέ δεν υπήρξε.
Χρήστος Ξηρομερίτης
29/05/2029