Μια ξεχωριστή κατηγορία δημοτικών τραγουδιών αποτελούν τα τραγούδια εκείνα που αναφέρονται στην ξενιτιά.
Ο όρος «ξενιτιά» σημαίνει, α)Τον τόπο, στον οποίο μετανάστευαν και β) Την ίδια τη διαδικασία της μετανάστευσης. Είναι ένας όρος φορτισμένος συναισθηματικά από τον καημό του χωρισμού αγαπημένων προσώπων, τη νοσταλγία της πατρώας γης, την μοναξιά του ξενιτεμένου. Όλα αυτά τα συναισθήματα γέννησαν τα έντονα συγκινησιακά τραγούδια αυτής της κατηγορίας. Ωστόσο, το θέμα της ξενιτιάς απαντάται και σε άλλες κατηγορίες τραγουδιών. Το συναντάμε στις παραλογές πχ, «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου», «Του νεκρού αδελφού» κ. ά. Ακόμη το συναντάμε και στα γαμήλια τραγούδια, ιδιαίτερα στα τραγούδια που αφορούν στο «ξεκίνημα της νύφης», όπου η παντρειά της κόρης ταυτίζεται με την ξενιτιά.
α) Στα καταμάρμαρα βουνά στις κρουσταλλένιες βρύσες
Κόρη ξανθή συντάζονταν στα ξένα για να πάει
Και γύρω την τραγούδαγαν κορίτσια και νυφάδες
β) Εμένα το’ χε η μοίρα μου, το’ χε το ριζικό μου
Να πάω σ’ άλλο σύνορο και σ’ άλλο βιλαέτι.
Στα παλιότερα «Τραγούδια της ξενιτιάς», τα οποία μάλλον δημιουργήθηκαν την τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας, προβάλλονται ως τόποι μετανάστευσης τα Βαλκάνια και γενικά η Ανατολή.
Θέλω να τα καταραστώ τα τρία βιλαέτια
Την Πόλη και την Βουργαριά και την Βλαχιάν αντάμα
Της Πόλης τα κρασοπουλιά φωτιά να τα’ χε κάψει
Της Βουργαριάς τα πρόβατα κλαπάτσα να τα πιάσει
Και της Βλαχιάς τις έμορφες χουλέρα να τις μάσει
Που λόγιασαν τον άντρα μου και πίσω δεν γυρνάει
Για την Ήπειρο ειδικά η ξενιτιά ήταν και είναι μια αγιάτρευτη πληγή. Έτσι δικαιολογείται και η κεντρική θέση που έχουν μέσα στο ηπειρώτικο δημοτικό τραγούδι τα τραγούδια της ξενιτιάς. Τραγούδια σπαρακτικά, γεμάτα πόνο και νοσταλγία. Η «λεπτόγεως» και ορεινή αυτή περιφέρεια της πατρίδας μας έδιωχνε τα παιδιά της, όση αγάπη κι αν έτρεφαν γι’ αυτήν και τις ομορφιές της. Παλιότερα, οι πολλές συντεχνίες της (σινάφια), κτιστάδες, αγιογράφοι, ξυλογλύπτες, βαγενάδες (βαρελάδες), αργυροχόοι, κιρατζήδες, όργωναν τον ελλαδικό χώρο και τις περιφερειακές
χώρες, αφήνοντας πίσω τους για καιρό τις οικογένειές τους. Λίγοι ξέρουν ότι τα ανάκτορα του Σάχη στην Τεχεράνη τα έκτισαν Κονιτσιώτες μαστόροι. Αργότερα άνοιξαν άλλοι δρόμοι μακρινότεροι, Μισούρι (Αίγυπτος), Αμερική, Αφρική, Αυστραλία. Και στα νεότερα χρόνια (δεκαετίες του ’50 και ’60) το Βέλγιο κι η Γερμανία.
Αν, όμως, είναι εύκολο να εξηγήσει κάποιος την κυρίαρχη θέση που έχουν τα τραγούδια της ξενιτιάς στην Ήπειρο, είναι δύσκολο να δικαιολογήσει την παρουσία τους στο «ρεπερτόριο» των Σαρακατσαναίων που δεν ξενιτεύονταν, τουλάχιστον παλιότερα. Στις δυο τελευταίες συλλογές σαρακατσάνικων τραγουδιών περιλαμβάνονται γύρω στα πενήντα τραγούδια αυτής της κατηγορίας, αριθμός όχι ευκαταφρόνητος.
Ξενιτιά για τους Σαρακατσαναίους δεν σήμαινε αναγκαστικά τη μετανάστευση, σήμαινε τον ξεχωρισμό, ανεξάρτητα από αποστάσεις και αιτίες. Τα συγγενικά γένη (σόια) που χώριζαν και διασκορπίζονταν στον ελληνικό χώρο, είτε στα γειτονικά Βαλκάνια π.χ, Σερβία (Σερμπιάνοι), Βουλγαρία (Βουλγαρινοί) κ.α. ήταν μια αιτία που γεννούσε τον καημό του χωρισμού και τον έκανε τραγούδι. Ύστερα η στράτευση των παιδιών σε δύσκολους καιρούς, (πόλεμοι, αναστατώσεις κ.α) ήταν μια άλλη αιτία που γέννησε τα πονεμένα τραγούδια της ξενιτιάς. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στο διάστημα 1912-1922 ορισμένοι υπηρέτησαν ως στρατιώτες πάνω από δέκα συνεχόμενα χρόνια. Τέλος, για το κορίτσι που παντρεύονταν μακριά ήταν έντονη η απουσία του στη συνεκτική πατριαρχική οικογένεια των Σαρακατσαναίων, στοιχείο που εύρισκε διέξοδο στα τραγούδια του χωρισμού. Τα τραγούδια της ξενιτιάς οι Σαρακατσαναίοι τα ονόμαζαν καλημέρια. Από την ευχή –επωδό- που συνόδευε κάθε στίχο τους κατά τη διάρκεια που τα τραγουδούσαν οι γυναίκες. Π.χ. "Δεν το ’ξερα η ορφανή, δεν το ’λπιζα η δόλια, καλημέρα σ' ". Οι γυναίκες «καλ’μέραγαν», η καθεμιά, απόμερα. Το καλημέρ'σμα ήταν αυστηρά προσωπική υπόθεση της καθεμιάς και εξέφραζε τον καημό της για το προσφιλές πρόσωπο που βρίσκονταν στα «ξένα». Γι αυτό είναι βάσιμη η υπόθεση ότι τα «καλημέρια» ήταν γυναικεία δημιουργήματα, τραγούδια αυτοσχέδια, που γεννούσε ο πόνος της στιγμής ή γνωστά τραγούδια της ξενιτιάς, προσαρμοσμένα στον καημό της καθεμιάς.
Αξιοσημείωτος, επίσης, είναι ο τρόπος που τα «τραγουδούσαν», ο ήχος (ν’χος) αργόσυρτος και λυπητερός έγερνε προς το μοιρολόγι, η επαναλαμβανόμενη ευχή παρέπεμπε στα τελετουργικά τραγούδια του γάμου. Ο θρήνος με τα αναφιλητά τους από τη μια, οι ευχές από την άλλη δημιουργούσαν μια ατμόσφαιρα έντονα συγκινησιακή, που καθιστά τα «καλημέρια» ένα ποιητικό και μουσικό θέμα ξεχωριστό για την Ελληνική Λαογραφία.
Του Θ.Γ. Γόγολου.
Δημοσιευμένο στην εφημερίδα "Χαιρετήματα" φύλλο 107